ایران شهرساز را در تلگرام دنبال کنید

[-]
[-]

پشتیبانی 09120592515 ایمیل: iranshahrsaz@yahoo.com

[-]
[-]
امتیاز موضوع:
  • 32 رأی - میانگین امتیازات: 2.88
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
1
نماد ارتباطات مهرآمیز
ورودی‌های بزرگ، اما بی‌روح، درهای بزرگ ولی فولادی، گاه خوش‌رنگ و پرلعاب و گاه رنگ‌ و رو رفته و ... اینها آن چیزی است که درگذر از کوچه‌ها و کوی‌های شهر، با آن روبه‌رو هستیم و مثلا نماد «خانه‌»های ماست.
اما دیروز، هر در ورودی، نشانه‌ای از سنت و آیین مردمداری، صفا و ارتباط دوسویه بین میزبان و مهمان بود.

ورودی خانه‌های قدیمی، به همان اندازه ارج و ارزش و قدمت داشت که اندرونی خانه‌ها و بدین‌سان این ورودی‌ها یا همان که امروز با دو حرف ساده و در قالب یک کلمه با عنوان «در» از آن یاد می‌کنیم فتح بابی بود برای برقراری ارتباطات میان فردی بین اهالی و ساکنان یک محله،قصبه، شهر یا روستا.
تزئینات و جنس در، همخوانی آن با بافت محیط اطراف،دیوارها و باروهای پیرامون، خود حکایت شیرینی از ارتباط گرم و دوستانه بین مردم بود، اما اکنون دیوارهای بلند و درهای فولادین و بی‌روح، لطافت و طراوت زندگی را به بهانه‌های مختلف از ما گرفته است. و از همین جا، از همین در خروجی که هر صبحگاه از آن می‌گذریم تا کسب معاش کنیم، بیگانگی ما نشات می‌گیرد. بیگانه با دیگران، بیگانه با همسایه و بیگانه با خود چرا که چنان روح خویش را تهدید و محصور کرده‌ایم که محال است این پرنده زیباپسند «خیال»، بتواند از پشت آن دیوارهای بلند و آجری و سنگ‌های گرانیتی و از پس این درهای فولادی و خشن، به پرواز درآید و پیام شوق و وصل و دوستی در فضای شهر و محله و کوچه پراکنده سازد.

پیش از آنکه ایران گام در قرن اخیر بگذارد و قبل از آنکه زندگی مدرن، اما خالی از هویت شهری در ایران آغاز شود، سبک معماری خانه‌ها، مغازه‌ها و کوچه‌ها سرشار از کارکردهای ارتباطی بود. ساخت کوچه‌ها، محله‌ها، بازارچه‌ها و گذرها و حتی سردر ورودی خانه‌ها و سکو‌هایی که در یک فرو رفتگی و در آستانه در خانه‌ها تعبیه می‌شد، امکان تبادل افکار، اندیشه و آرا و در نتیجه برقراری ارتباطی صمیمانه را فراهم می‌ساخت.
گذشته از همه اینها، هویت شهری قدیم، در پدیده‌ای به نام دروازه‌های شهر نمود عینی می‌یافت. همچنان که مردم برای خانه‌ها و محل سکونت خویش دری تعبیه می‌کردند، درب بزرگی نیز در سر کوچه وکوی و محله نصب می‌شد که بعد از گذشتن از یک دالان بزرگ و دراز، به در هر یک از خانه‌ها می‌رسید. این درب بزرگ، نسبت به هر یک از خانه‌ها بزرگ‌تر و با عظمت‌تر بود.

در خروجی‌ها و ورودی‌های شهر نیز این حصار بلند و مرتفع ادامه می‌یافت تا آنجا که به نام دروازه لقب می‌گرفت. اکنون پس از سال‌های دور، هنوز که هنوز است نام چند دروازه از شهر، شهره آفاق و ورد زبان‌هاست.
دروازه‌ قرآن شهر شیراز، دروازه قزوین، دروازه‌های معروف شهر تبریز (درب باغمیشه، درب استانبول، درب گجیل و ...) ازجمله این دروازه‌هاست.

دروازه دولت، دروازه خانی‌آباد از دیگر ورودی‌های دیگر بود که در تهران پایتخت، برای خود اسم و رسمی داشتند. با وجودی که اکنون کمتر اثری از این دروازه و درب‌های بزرگ باقی است.

نگاهی به ساخت و بافت درهای قدیمی خانه‌های مردم ایران و بویژه منطقه آذربایجان نشان از اوج نگاه مردم و تعالی روح و اندیشه و افکار آنها دارد. در گوشه و کنار شهر، هنوز که هنوز است برخی شهروندان خوش‌ذوق در ساخت در خانه‌های خود از چنین سبک و سیاقی استفاده می‌کنند، اما عمومیت ندارد و چون بیشتر و بهتر بنگرید پی می‌برید که اکثر این خانه‌هایی که از چنان درهای زیبا و پیام‌دار برخوردارند از دو طیف هستند. یا زیرپوشش سازمان میراث فرهنگی و یا سایر نهادهای اجرایی قرار دارند و یا شامل خانه‌هایی است که به صورت متروک درآمده‌اند.

آیا تاکنون از خود پرسیده‌اید که معنی و مفهوم آن سبک معماری و طراحی در ساخت درها چه بوده است؟
آنچه در نگاه نخست به این درها، ذهن را به خود مشغول می‌سازد جنس چوب به کاررفته در ساخت آنهاست. معمولا از چوب گردو، بلوط و برخی درختان جنگلی در این ارتباط استفاده می‌شد چرا که هم سخت و محکم بود و هم اینکه به رغم گذشت زمان و در برابر عوامل فرسایشی و مخرب بسیار مقاوم هستند. از همین‌رو، این نوع درها بسیار سنگین بوده و شاهد آثار به جا مانده از چنین درهایی بعد از گذشت ده‌ها سال هستیم.
اما نکته دیگری که در مشاهده این درها‌ که اغلب متعلق به دوران صفویه و قاجاریه است به چشم می‌خورد، گره‌ برجسته‌ به شکل سر و یال شیر است که در هر لنگه در، هم در بالا و هم در قسمت پایین نقش بسته است. تعداد این گره‌های برجسته، خود حکایت و مفهوم مفصل‌تری دارد. هرگاه دو کوبه‌ مخصوص را هم که در وسط هر لنگه در وجود دارد به آن اضافه کنیم به عدد ۱۴ می‌رسیم. برای عدد ۱۴ دو تفسیر و مفهوم بیان شده است.

تفسیر نخست به دوران قبل از اسلام برمی‌گردد، ایرانیان معتقد بودند، عدد ۱۴ و این برجستگی‌های چهارده‌گانه، به ماورای طبیعت تعلق داشته و می‌تواند خانه و صاحبخانه را از افکار شیطانی و ارواح خبیثه آسمانی و زمینی دور نگه دارد. گاه درنظر آنان،این برجستگی‌ها به صورت ۱۲ ستاره و یک خورشید و یک ماه (دوکوبه) مجسم می‌شد که می‌توانست بلاها را دفع کند.

اما در دوران بعد از اسلام و بویژه در دوره صفویه که تشیع رواج یافته، شاهد تعبیر دینی و اعتقادی هستیم. همچنان که انتظار داریم اعداد ۱۲ و ۱۴ به عنوان نمادی از ۱۴ معصوم شیعه، در باور طراحان و سازندگان این نوع درها و صاحبان خانه‌ها مورد احترام بوده است.

اما کوبه در نیز خود برای مردمان قدیم تعبیر و مفهوم خاص و کارکردی ویژه داشت. کوبه بزرگ‌تر و سنگین‌تر شکل طولی داشت و به تبع آن، صدایی کلفت‌تر و بم‌تر داشت و در لنگه‌ راست در نصب می‌شد. این کوبه مخصوص آقایان بود و صاحبخانه یا اندرونی با صدا درآمدن در، می‌فهمید که آنکه پشت در است مرد و مذکر است و باید پوشش اسلامی خویش راحفظ کرده و یا اینکه مرد خانه برای بازکردن در اقدام کند، اما کوبه‌ در سمت چپ حالتی گرد و حلقه‌مانند داشت. به خاطر ساخت ویژه‌اش، صدایی نسبتا زیرتر از کوبه‌ مردان داشت و در نتیجه برای اندرونی خانه نیز روشن می‌شد که مهمان و کوبنده در، یک زن است.

قوانین نانوشته در این ارتباط آنچنان در بین مردم رواج داشت که تقریبا همه‌ مردم آن را رعایت می‌کردند و به نوعی کارایی «آیفون‌های تصویری» امروزی را ایفا می‌کردند.

یکی دیگر از ویژگی درهای قدیمی و سنتی ایران، وجود سکوهایی در دو طرف درها بود. این سکوها علاوه بر زیبایی به تناسب بزرگی یا کوچکی خانه و در آن، متفاوت بود. و کارکرد ارتباطی داشت. عصرگاهان مردان خانه و یک محله، برای رفع خستگی و برای تبادل اطلاعات و برقراری ارتباطات، روی سکوها نشسته و نوعی ارتباطات سنتی و موثر را برقرار می‌کردند. این سکوها در اوقاتی که مردان در خانه نبودند به زن‌ها اختصاص داشت. زن‌های همسایه نیز این سکوها را به عنوان محملی برای ارائه و انتقال اخبار، تبادل اطلاعات و خبرگیری به‌ کار ‌می‌بردند. ورودی خانه‌ها هر چند ساده و محقر می‌نمود، اما عنصر ارتباطی در آن لحاظ می‌شد.
در عصری که از تکنولوژی‌های رسانه‌ای و اطلاعاتی خبری نبود، این نوع ارتباطات سنتی، بسیار کارآمد و ضروری بود.

یکی دیگر از ویژگی های درهای قدیم فرورفتگی ورودی است.

به عبارت دیگر، هر تازه واردی باید یک پله به پایین حرکت می‌کرد تا بتواند از در عبور کند.

ماهیت این پله، نشان از آن فروتنی و افتادگی مردمان قدیم دارد به گونه‌ای که نوعی ادای احترام افراد تازه وارد به افراد داخل خانه محسوب می‌شد.

نوع آجرچینی و معماری پیرامون درها نیز از سبک خاص پیروی می‌کرد. استفاده از آجرها و سنگ‌های بزرگ و کوچک در ساخت نمای بیرونی و برجای ماندن سالم آنها تاکنون، نشان نبوغ، جدیت و قدرت مردم آن زمان بود. هنوز که هنوز است برخی از این پاره آجرها به رغم گذشت ده‌ها سال از کاربرد آنها، در برابر باد، باران، سیل، رطوبت، گرما و سرما مقاوم مانده‌اند. روی برخی آجرهای به کار رفته در معماری دیوار بیرونی، نقوش زیبایی دیده می‌شود ضمن آنکه نمای دیوار بیرونی اطراف در، احساس آرامش در عین عظمت، و زیبایی در عین طراوت را به بینندگان و ساکنان یک محله‌ و شهر می‌دهد.

در مورد خانه‌های قدیمی نباید و نمی‌توان صرفا به نمای درهای بیرونی بسنده کرد. چرا که درهای اندرونی نیز از سبک، معماری و طراحی خاصی برخوردار بودند.

در طراحی و ساخت اکثر درها، از سبکی به نام «گره‌چینی» استفاده شده که امروزه کمتر مورد استقبال و استفاده قرار می‌گیرد. در عین حال این نوع طراحی را می‌توان در برخی خانه‌های قدیمی و مساجد تاریخی هم در پنجره‌ها و هم در قسمت در مشاهده کرد. در طراحی نقوش این در و پنجر‌ها، از علم ریاضیات بهره گرفته شده است. این مفاهیم و این نوع ساختار که متعلق به دوران صفویه و قدرت گرفتن تشیع است، اکثرا جنبه اعتقادی و مذهبی دارد.

«گره‌چینی» ایرانی نیز یکی از رشته‌ها و فنون سنتی است که به نقوش هندسی تکیه دارد و بیننده در نخستین برخورد، ناخودآگاه تحت تاثیر و تعادل آن قرار می‌گیرد. نور به هنگام برخورد با گره‌ها چنان منظم پراکنده می‌شود که گویی توانسته، روحانیت نور را به طور یکنواخت در خود گیرد.

اگر چه هنر گره‌چینی در و پنجره‌ها به کار می‌رود، اما هدف اصلی فقط تزئین نبوده است. زیرا اگر چنین بود بی‌تردید استادکاران و اصحاب این حرفه و فن، از دیگر شیوه‌های تزئین نیز استفاده کرده و بر این نقوش ریاضی تاکید نمی‌کردند. در برخی از تیپ‌های این هنر، قطعات کاملا منسجم بوده و نور و هوا از آن عبور نمی‌کند در حالی که در برخی تیپ‌ها، قطعات به نحوی کنار هم قرار می‌گیرند تا نور بتواند از آن عبور نماید و محیط داخلی ساختمان را روشن کند.

آنچه مسلم است برای دستیابی به اهداف این هنر نمی‌توان با دیدگاه امروزی به آن نگریست و آن را تحلیل کرد. زیرا دیدگاه امروزی هنر را نوعی بیان احساس و نوآوری و حتی هدف اصلی آن‌را تا حدی تزئین می‌داند که با دیدگاه صفویه تا اندازه‌ زیادی متفاوت است.

آثار هنری و مکتوب موید این نکته است که در دوران صفویه و قاجاریه، همه چیز یعنی هنر و حتی آیین و امور روزمره برای آن انجام می‌شود. این اعتقاد در این دوره بسیار رایج بوده ولی بعد از آن بسیار محدود شده و تقریبا کارکرد تزئینی داشته است.

گره‌چینی بسته به مکان و نوع کاربرد در سه نوع مشبک، شیشه‌دار و «الت و لقط» ساخته شده است. نوع مشبک قابلیت عبور نور و هوا را دارد در حالی که در گره‌چینی شیشه‌دار نور عبور می‌کند، اما هوا مجال عبور ندارد. در نوع گره‌چینی «الت و لقط» نیز هیچ یک عبور نمی‌کنند. بنابراین گره‌چینی مشبک معمولا در دهانه‌ بالای راهروها نصب می‌شود تا نور و هوا در راهرو جریان داشته باشد در حالی که گره‌چینی شیشه‌دار در پنجره اتاق به کار می‌رود تا ضمن عبور نور، در هوای اتاق موثر نباشد.

بنابراین مهم‌ترین بیان این هنر و یا وظیفه این هنر سیر دادن روح آدمی به سوی حقیقت است، حقیقتی که جزء کمال مطلق و جمال نیست و این همان اعتقادی است که در زمان صفویه برای آن زحمات زیادی کشیده شده است. بلکه کارشان را نوعی سلوک و طریقتی برای نزدیک شدن به کمال می‌دانند.

آنها این اعتقاد را در گره‌چینی به چند طریق از جمله نظم هندسی و بکارگیری رنگ‌بندی خاص در شیشه‌ها و همچنین بکار گیری اعداد خاص در هندسه‌ این هنر ابراز نموده‌اند که نظم و بکارگیری رنگ می‌تواند جنبه‌های تزئینی هم داشته باشد. اما بکارگیری اعداد صرفا بر پایه‌ اعتقاد آنهاست زیرا از اعداد دیگر نیز می‌توانستند استفاده کنند ولی تاکید ویژه‌ای بر این اعداد خاص داشته‌اند.

اکنون، در معماری و ساخت درخانه‌ها و آپارتمان‌ها، کمتر از «چوب» استفاده می‌شود. در کاربرد آهن و فولاد و شیشه نیز، آنچه بیشتر نمود عینی می‌یابد، خطوطی خشن با نمایه‌هایی دافع (مثل سرنیزه، پیکان و ...) است حتی تنوع رنگ‌ها و کاربرد طرح‌های اسلیمی نیز نتوانسته آن کارکرد درهای قدیمی را ایفاکند. هر چند نمی‌توان در عصری که تکنولوژی در خدمت برخی دست ‌درازی‌ها و تجاوز‌ها و سرقت‌ها هم قرار گرفته به مردم توصیه کرد ‌که به جای درهای بلند و فولادی،از درهای چوبی و نامطمئن استفاده کنند، اما حداقل در اندرونی خانه‌ها می‌توان هویت اصیل ایرانی و روح ظریف و لطیف را در طراحی درها و پنجره‌ها حفظ کرد. احساس ناامنی و ایجاد فاصله بین ساکنان یک محله و کوچه و شهر، دیوارهایی بلند از بی‌اعتمادی میان ما کشیده تا آنجا که سال به سال، همسایه‌ای، کوبه در همسایه‌ دیوار به دیوار خویش را هم نمی‌نوازد. و چه سان ساده و سریع، هویت مهرآمیز و سرشار از عطوفت و ارتباط در پشت این درهای فولادی ضخیم گم می‌شود.

منبع:
روزنامه رسالت

آخرین ارسال های من :
کاربرانِ درحال بازدید از این موضوع: 1 مهمان
[-]
جستجو
جستجوی گوگل