ایران شهرساز را در تلگرام دنبال کنید

[-]
[-]

پشتیبانی 09120592515 ایمیل: iranshahrsaz@yahoo.com

[-]
[-]
امتیاز موضوع:
  • 6 رأی - میانگین امتیازات: 3.17
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
1
معماری مساجد ایران
معماری مساجد ایران

معماران و هنرمندان مسلمان در ساخت و طراحی مساجد نهایت ذوق و خلاقیت هنری
خود را بی‌توجه به اجر مادی آن به کار می برند




.
معماری مساجد در ایران یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش باشکوه را به
نمایش می‌گذاردکه نماینده ذوق سرشار زیبایی‌شناسی است و منبعی جز ایمان
مذهبی و الهام آسمانی نمی‌تواند داشته باشد




.
از همان ابتدای ظهور اسلام تاکنون ، ملت‌ها و اقوام مختلف مانند یک امت
واحد، با فرهنگ‌ها، آداب و رسوم و به ویژه با توانایی و درک هنری متفاوت و
متنوع در کار ساختن و پرداختن مساجد در سرزمین‌های وسیعی که از اندلس در
باختر تا جنوب خاوری آسیا امتداد دارد، تلاش کرده‌اند




.
بر این اساس هر آنچه که دیروز و امروز تحت عنوان معماری اسلامی در
سرزمین‌های گشوده شده، با سبک‌ها و شیوه‌های شناخته شده، اندلسی ـ آفریقای
شمالی ـ شامی و مصری ـ ایرانی و بین‌النهرینی ـ عثمانی ـ هندو ـ یمنی و
عربستانی ایجاد شده است، در حقیقت هنر مردمان ساکن در این نواحی است که
دیرزمانی پیش از ظهور اسلام هر کدام دارای تمدن‌های درخشانی بوده‌اند، و
اینک در پرتو تعالیم اسلام دارای سمت و سو و شخصیت واحدی شده‌اند




.
اگرچه به ظاهر واجد تفاوت‌هایی بوده‌اند که بیش از همه در شیوه تزیین بنا،
تجرید و درک هنری مبتنی بر برخی جنبه‌‌های فرهنگی مانند آداب و رسوم قومی و
سنت‌های قبیله‌ای، اقلیم، عادت‌ها، معیارها و هنجاری‌‌های مورد قبول آنها
بوده است




.


معماران و هنرمندان مسلمان تاکنون نهایت ذوق و خلاقیت هنری خویش را بدون
توجه به اجر و مزدی بذل کرده‌اند، به گونه‌ای که گاه حتی از نصب نام و نشان
خود هم غافل شده‌‌اند




.
در بنای بسیاری از مساجد در سرزمین‌های اسلامی هنرهای گونه‌گون در انبیق
این خیزش سترگ به هم درآمیخته و معماری در این میان نقش توازن‌کننده‌ای
ایفا کرده است. کاشی‌کاری، نقاشی ، گچ‌بری ، منبت‌کاری ، خوشنویسی ، خطاطی
کتیبه‌ها ،حتی صوت خوش و موسیقی دل‌انگیز در صدای مؤذن و قرائت کتاب‌خدا




.
بدان گونه از بررسی یافته‌های باستان‌شناسی در نجد ایران حاصل آمده، پوشش
گنبدی با قاعده مدور، نخستین بار به وسیله معماران هنرمند دوران مقدم
ساسانی و در بنای کاخ‌های خسروان، هم چون کاخ اردشیر بابکان در فیروزآباد و
کاخ سروستان به کار رفته که این وضعیت صرف نظر از پوشش فضاهای وسیع و رفیع،
شکوفایی بیرونی و درونی اینگونه بناها را فراهم می‌آورد که پیش‌تر با
استفاده از قاب‌های مربع متحدالمرکز با چرخشی به مقدار نیم قائمه بر روی
قاب زیرین و محاط در آن زیگوراتی را به وجود می‌آورد، ساخته می‌شد




.
اکنون تبدیل آن به شکل مدور، در واقع تحولی در جهت دست یافتن به نرمش و
ایستایی بهتر و تقسیم یک‌نواخت و متوازن‌تر نیروهای موجود در بنا بوده است




.
به علاوه این تمدید خردمندانه، معمار را از لزوم به‌کارگیری احجام و عناصر
ساختمانی حجیم و وزین که از پیش برای پوشش فضاهای اصلی و جنبی فراهم آورده
بود، بی‌نیاز کرده و در عوض استفاده از آجر و یا سنگ با ابعاد کوچک و قابل
حمل را مقدور می‌ساخت و کار ساختن و پرداختن را آسان می‌کرد




.
بناهای فاخر و نفیسی که از رهگذر این ابداع هوشمندانه حاصل می‌آمد، این بار
مقدر بود تا در شکل‌دهی به بنای مساجد اسلامی و در خدمت به اهداف مقدس و
جهان‌بینی نو کمر ببندد. ابتکار عملی که در خاستگاه اسلام به کلی بی‌سابقه
بوده است




.
در آغاز تقریبا همه مساجد اسلامی در جای معابد، کاخ‌ها و کلیساهای
سرزمین‌های مفتوح و با استفاده از عناصر و مصالح موجود در آنها ساخته می‌شد




.
مسجد جامع اموی دمشق به عنوان مسجد و مرکز اسلامی که هم پارلمان بوده و هم
محلی که به امور جاری مسلمانان می‌پرداخت، با هدف نشان دادن قدرت جامعه
جوان مسلمانان، در محل پرستشگاه ژوپیتر، خدای خدایان رومی که سابقا به
کلیسا مبدل شده بود، ساخته شد




.
در ایران هم اغلب آتشکده‌ها تبدیل به مسجد شدند از آن جمله می‌توان از مسجد
جامع اصفهان در عهد خلافت منصور نام برد




.
مسجد ایرانی علاوه بر افزودن گنبد به فضای شبستان به کمک یک هندسه
گام‌به‌گام و ایجاد ایوان که به شکوه و جلال آن می‌افزود، دارای ویژگی‌های
منحصربه‌فردی است که لطافت و ظرافت در آراستن و تزیین بدنه در داخل و خارج
بنا، از آن جمله‌اند




.
با این همه میراث متقدمان و تتجربه به جای مانده از آنها توام با تنوع و
تجربه‌های سنتی در استفاده از فرم و فضا به ویژه در معماری مساجد، قرن‌هاست
که به کمال رسیده و به بلوغ هنری و ماندگاری فنی دست یافته است




.
تبلور این امر را می‌توان در بنای کوچک زیبا و ظریفی همچون مسجد "شیخ‌
لطف‌الله" اصفهان که در اوج زیبایی، ادراک علمی و استادی مسلم است، به وضوح
مشاهده کرد




.
ویل دورانت مورخ مشهور و معاصر آمریکایی در باره این شاهکار بی‌مانند
تووصیف جالبی دارد. او در تاریخ تمدن خود و در آغاز عصر خرد می‌نویسد: بیش
از همه داخل مسجد دارای زیبایی شگفت‌انگیزی است که شامل نقوش اسلیمی، اشکال
هندسی، چنبره‌ایی با طرح کامل و یک شکل است. در این جا هنر مجرد (آبستره




)
را می‌بینیم ولی با منطق و سبک و اهمیتی که هرج و مرج مبهوت‌کننده‌ای را به
عقل عرضه نمی‌کند، بلکه نظم قابل فهم و آرامش فکری را می‌رساند




.
پروفسرو پوپ، ایران‌شناس و مستشرق معروف معاصر در کتاب خود «بررسی هنر
ایران» می‌نویسد: «کوچک‌ترن نقطه ضفعی در این بنا دیده نمی‌شود. اندازه‌ها
بسیار مناسب اند، نقشه آن بسیار قوی و زیبا و به طور خلاصه توافقی است بین
یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش باشکوه که نماینده ذوق سرشار
زیبایی‌شناسی است و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی‌تواند داشته باشد
مسجد ومحراب اگر چه در آموزه های دینی دارای جایگاهی منحصراً معنوی نبوده




(
به ویژه محراب که اسم مکان از ریشه حرب است ) و بیشتر به عنوان پایگاهی
برای پاسخگویی به غالب نیازهای مسلمانان برآمده بود ، به اندک زمانی با
روحی که از لطافت ایمان و جذبه حضور درآمیخته بود به زیباترین بنای اسلامی
بدل شد . به گونه ایی که شکل و ساخت مساجد در کشورهای اسلامی زیر بنای هنر
و معماری اسلامی را تشکیل داد. معماری زیبا ، با کاشی کاری های هوش ربا ،
کتیبه ها، گچبری ها ، معرق ها و دیگر عناصر معماری در هم آمیخت ومعماری
اسلامی را پدیدآورد که هم اکنون مایه فخر ومباهات ملل اسلامی و یکی از
جاذبه های گردشگری این کشورهاست . در این گفتار سعی داریم مسجد یا مساجدی
را از دوره خلفای عباسی تا قاجار معرفی کرده و به پاره ای ویژگی های معماری
هرکدام از این بناها اشاره کنیم




.




دوره عباسی




:
در اوایل این دوره مساجد با طرح صحن روباز و ایوان های ستون دار ساخته می
شدند که نمونه ای از معماری دوره اموی و به طور کل اعراب بوده است . در
بناها بیشتر از خشت استفاده شده و ستون های یک پارچه بودند . رفته رفته
تغییراتی اساسی در بنای ساختمان ، ایجاد و به جای خشت از آجر استفاده شد و
دیگر ستون های یک پارچه به کار نرفت . ازویژگی بسیار مهم مساجد در این دوره
آن است که سقف مساجد کاملا مسطح و مناره در خارج و یا در جوار مسجد ساخته
می شد. و برای تزیین دیوارها از کتیبه هایی به خط کوفی بهره گرفته می شد




.
نمونه برجا مانده از این دورهمسجد تاری خانه دامغان که در قرن دوم هجری
ساخته شده و قدیمی ترین مسجد ایران است . جلوه این ساختمان با شکوه در
سادگی و بی پیرایگی آن متجلی است . صحن این مسجد تقریباً مربع است که با
ردیف طاق ها ، سه دالان را در امتداد قبله ایجاد می کند. طاق های بیضی شکل
این مسجد به وسیله دیوارهای آجری ضخیم استوانه ای برپا ایستاده است . مسجد
تاری خانه بیانگر ترکیبی از تکنیک های اصیل ایرانی و نقشه عربی است .مناره
موجود، مدور و در قرن پنجم هجری ساخته شده است ، ولی بقایای یک مناره مربعی
شکل که احتمالاً به هنگام بنای کل مسجد ساخته شده ، برجای مانده است




.


دوره آل بویه




:
ویژگی های معماری این دوره شبیه معماری ساسانی ( پیش از اسلام ) بوده و
ابنیه مذهبی این دوره چهارایوانی ، دارای ستون های عظیم و ایوان های بلند
طاقدار است . تزیین اصلی بنا در این دوره گچبری است که دارای رنگهای متنوع
بوده و طرح های آن ، سنت های قدیمی ایران در دوره ساسانی را یادآوری می کند
. از مساجد این دوره می توان بهمسجد جمعه نایین اشاره کرد. این مسجد که
هنوز مورد استفاده است قدیمی ترین مناره به یادگار مانده در ایران را
داراست . نقشه آن نقشه یک مسجد ساده ستون دار است که از قدیم تا کنون دچار
تغییرات زیادی شده است . مناره این بنا که در اصل بر بالای قاعده مربعی شکل
قرار داشت با نمای مسجد هماهنگ بود اما چندی بعد با اضافاتی محصور شد




.
بدنه هشت ضلعی آن کاملاً بدون تزیین است و نشانه مرحله انتقالی از مناره های
مربعی به مناره های مدور است، شکوه و جلال اصلی مسجد جمعه نایین در غنای
گچبری های آن است




.


ازدوره غزنویان و سامانیان که تقریباً مقارن با آل بویه بوده اند ، در
ایران مسجدی بر جای نمانده است . بنابراین به بررسی مساجد دوره سلجوقی می
پردازیم




.


دوره سلجوقیان




:
ویژگی معماری این دوره را به اختصار می توان موقر ، نیرومند و دارای
ساختاری زیبا توصیف کرد . در این دوره با وجود فاصله زمانی نزدیک به چهار
قرن با ایران باستان باز هم می توان طرح کلی چهارایوانی ساسانی را مشاهده
کرد . طرح مساجد و مدارس این دوره اکثراً چهارایوانی با طاقنماهای دیواری
است ، ایجاد گنبدهای عظیم بر روی گوشواره در مساجد از دیگر ویژگی های مساجد
این دوره است و در تمام ابنیه این دوره سردر اهمیت به سزایی دارد. بناها
آجری و تزیینات آن شامل خطوط و نقوش هندی به صورت مهر در آجر، گچبری ، کاشی
ساده معرق و کتیبه هایی به خط کوفی و نسخ است . از جمله مساجد به جای مانده
از این دوره می توان به مسجد جمعه اردستان ومسجد جمعه زوره اشاره کرد




.


مسجد جمعه اردستان
در قرن ششم ساخته شده است ، طاق ایوان ، مزین به گچبری زیبای مشبک با نقش
برگ نخلی است که به آن وجهه ی بی نظیری داده است . محراب و گچبری های آن در
این مسجد در دوره ایلخانان مغول بازسازی شده است




.


زوره
واحه ی کوچکی در حاشیه غربی کویر مرکزی است ومسجد جمعه آن براساس نقشه
چهارایوانی بناشده و تاریخ بنای آن به خط کوفی ساده روی کتیبه ای در حیاط
نوشته شده است ، مناره این مسجد دارای آجرکاری با کاشی های آبی روشن و تیره
است . حجره محراب دارای گچبری ظریف و دارای شکوه وجلال خارق العاده ای است





، سادگی گنبد این مسجد حاکی از ساخت این بنا در دوره سلجوقی است
دوره ایلخانان




:
در این دوره انواع ساختمان ها ، حالت سنتی و سبک سلجوقی خودرا حفظ
کرده، ولی مغولان برای نمایش قدرت خود به ساخت بناهای عظیم با گنبدهای
بسیار بزرگ و برج های بلند روی آوردند و برای افزایش هیبت بنا ، نماهای
ساختمان را با قاب های باریک و بلند وهلال های نوک تیز آراستند . در این
زمان استفاده از تزیینات آجر لعابدار و بدون لعاب ، قطعات گچ و آجر در
موزاییک ، کاشی های آبی رنگ با نقش های زیبای گل و بوته ، کتیبه های زیبای
کوفی و نسخ با نوارهای تزیینی ونازک گچبری به صورت بندکشی رواج داشت . از
بناهای مذهبی و مساجد این دوره می توان ازمسجد جمعه ورامین نام برد. این
مسجد مانند مسجد زوره بر اساس طرح کلی چهارایوانی ساخته شده و برخلاف دیگر
مساجد ایران سردر کوتاهی دارد آنچنان که کل ساختمان در سیطره گنبد
بزرگ بالای حجره ی جلوی محراب قرار گرفته است . طرح داخلی این مسجد نشانه
پیشرفت معماری نسبت به قرون قبل است که احساس خاصی از ارتفاع را در بیننده
ایجاد می کند . دیوارهای جانبی با روزنه هایی جهت ورود نور، مشبک شده اند




.
تزئینات محراب با تصاویر گل های کاملاً شکفته تزیین شده است. سردر ورودی و
ایوان قبله دارای نیم گنبدهایی بر فراز طاق های مقرنس کاری شده و مزین به
آجرهای لعابدار آبی رنگ است که مشخصه عمده تزئینات این دوران به شمارمی رود




.


دوره تیموریان




:
بناها در این دوره بازهم بر پایه شکل ها و ساختمان های دوره سلجوقی استوار
است. ولی در سایه تسلط مغولان ، مقیاس و عظمت تازه ایی یافته و در تزئینات
بنا توجه بسیار مبذول شده است. بناها اغلب چهار ایوانی با ایوان های بلند و
سردرهای مزین به مقرنس کاری های بسیار زیباست و تزئینات عمدتاً شامل کاشی
کاری های زیبا و باشکوه و معرق و هفت رنگ است ، گنبدهای پیازی شکل و
شیاردار از ویژگی های بناهای خاص دوره تیموریان است . معماری این دوره را
می توان کمال کاربری رنگ در معماری دانست که نمونه های آن را می توان در
کتیبه های کوفی، نسخ و ثلث به رنگ طلایی در زمینه کاشی های آبی مشاهده کرد
. از مساجد نمونه و بسیار معروف این دوره می توانمسجد گوهرشاد را نام برد




.
بی اغراق اوج هنر و تکنیک کاشیکاری این دوره و ایران را می توان در این بنا
مشاهده کرد . در این بنا مناره در جوار ساختمان قرار دارد ، پیش از این
مناره ها برفراز دیوارها قرار داشتند و این سبک(مناره جدا از ساختمان




)
احتمالاً از سبک معماری هند اقتباس شده است




.



دوره ترکمانان




:
نمونه ابنیه مذهبی این دورهمسجد مظفریه یا کبود تبریز است که در نوع خود
ممتاز بوده و هم اکنون در حال مرمت است. حیاط مرکزی کاملاً سرپوشیده و دارای
گنبد است. نماهای داخلی و خارجی آن به ظریف ترین کاشی های ایران مزین شده
است. قاب های مختلف و هماهنگ دارای رنگ های مختلف به همراه آبی روشن و در
برخی قسمت ها با روکش طلا ست


دوره صفویه




:
بناهای این دوره باز هم دارای طرح کلی چهار ایوانی است البته به ساخت ایوان
های عظیم با ابعاد بزرگ توجه بسیار شده است. در ابنیه مذهبی کاشی های لعاب
دار، معرق و هفت رنگ در تزیین دیواره های خارجی و داخلی بنا ، طاق ها،
مناره ها، گنبدها و محراب ها استفاده شده است. کتیبه های نسخ و ثلث سفید و
درخشان، در طاقچه ها به کاتر رفته و نور ورودی از طریق پنجره های تعبیه شده
در ساقه گنبد حالتی روحانی به فضا می بخشد. در بناهای ییلاقی تزئینات چوبی
نقش اصلی را به عهده داشته و بر روی آن تذهیب کاری و نقاشی های لاکی
استفاده شده است. از نمونه های معماری این دوره می توان به مسجد شاه اصفهان
که توسط شاه عباس ساخته شده و اوج ساختمان سازی در اصفهان به شمار می آید
اشاره کرد. این مسجد دارای ابتکارات و نوآوری هایی در هنر معماری است ،
سردر ورودی آن در مرکز ضلع جنوب میدان(نقش جهان) قرار دارد، ولی خود مسجد
با زاویه ای روبه قبله ساخته شده است ، معماران این تغییر زاویه مسجد را به
قدری استادانه و با موفقیت اجرا کرده اند که در قسمت ورودی مسجد کسی به
وجود چنین زاویه ای پی نمی برد و نمای عمومی آن از سمت میدان ناموزون به
نظر نمی رسد.مساجد در این دوره همچنان با طرح چهار ایوانی و گنبدهای بزرگی
که به اوج کمال رسیده اند، ساخته شده است




.

مسجد شیخ لطف
اولین بنای ساخته شده در اطراف یک مربع می باشد که هسته سازنده یک مجتمع
شهری جدید در زمان شاه عباس را تشکیل می داد. دالان ورودی ابتکاری بنا ،
باعث شده که مسجد رو به سمت قبله بوده و در ضمن نمای بیرونی آن هم ردیف با
میدان باشد. نورخورشید از طریق پنجره های دوتایی واقع درساقه گنبد وارد
شبستان می شود. داخل گنبد کوتاه این مسجد با طرح های لوزی شکل که اندازه
آنها رفته رفته تا مرکز گنبد کاهش می یابد تزئین شده است


مسجد جمعه یا مسجد اعظم
که می توان آن را کلکسیونی از مساجد دوره های پیشین دانست ، از دیگر
شاهکارهای معماری دوره صفویه است ؛ با حفاری های اخیر، بسیاری از آثار
مربوط به مساجد قدیمی قرن دوم هجری در این مکان و آثار و بقایای مساجد آل
بویه و سلجوقیان کشف شده است


دوره قاجار




:
این دوره را باید دوره افول معماری ایران به شمار آورد چرا که در مقایسه با
ابنیه بسیار زیبای دوره صفوی ، بنایی که بتواند با آن برابری کند ، ساخته
نشد. برجسته ترین ابنیه این دوره متعلق به فتحعلی شاه است که خود تقلیدی از
ابنیه صفوی است و اکثر تزئینات مهم از هنر اروپایی اقتباس شده است




.
مسجد و مدرسه سپهسالار(شهیدمطهری




)
یکی از عمارت های معروف تاریخی تهران است که توسط میرزا حسین خان سپهسالار
ساخته و وقف شده است . اولین کلنگ آن درسال 1296ق زده شد . حیاط مسجد توسط
62حجره ای که جهت سکونت طلاب ساخته شده ، از چهار جهت محصور شده است . در
سردر هر یک از حجره ها طرحی بدیع و مجزا از یکدیگر با مقرنس کاری زیبا
تزئین یافته است. در اصلی بسیار بزرگ، دو لَتی و فلزی است ودر قسمت بیرونی
با کاشی کاری های معرق و مقرنس کاری زیبایی تزئین شده لست. گنبد اصلی عمارت
بر روی شبستان تابستانی و تماماً از بیرون و درون کاشی کاری می باشد. کل
ساختمان دارای 8 مناره است که تماماً با کاشیکاری تزئین شده است .( برای
مشاهده عکس های این مسجد اینجا را کلیک کنید




)
از دیگر مساجد دوره قاجار می توان به مسجد نصیرالملک در شیراز ، مسجد
ومدرسه آقا بزرگ در کاشان و مسجد معاون الملک در کرمانشاه اشاره کرد




.



آخرین ارسال های من :
موضوعات مرتبط با این موضوع...
موضوع نویسنده بازدید آخرین ارسال
  مهم: دانلود رایگان خلاصه پایان نامه-رساله معماری rezahuman9 353 1394-11-19، 08:16 صبح
آخرین ارسال: rezahuman9
  دانلود شیت بندی با فتوشاپ چگونگی شیت بندی طرح معماری atelieahjam 3,840 1393-10-11، 03:52 عصر
آخرین ارسال: atelieahjam
  دانلود پاورپوینت آشنایی با معماری اسلامی شیوه خراسانی atelieahjam 2,227 1393-8-17، 03:56 عصر
آخرین ارسال: atelieahjam
  نگاهی به اصول معماری سبز ALI XxX 1,555 1393-6-25، 05:46 عصر
آخرین ارسال: atelieahjam
  دانلود پاورپوینت معماری معاصر - معماری فولدینگ - فرشید موسوی atelieahjam 2,534 1393-5-22، 03:04 صبح
آخرین ارسال: atelieahjam
  دانلود پاورپوینت مبانی نظری تاريخ نگاری انتقادی معماری معاصر ايران atelieahjam 1,748 1393-5-20، 11:02 عصر
آخرین ارسال: atelieahjam
  طراحی ساختمان ها و سبک معماری های مدرن leila 1,100 1393-4-21، 11:21 صبح
آخرین ارسال: leila
  لیست پروژ های معماری برای دانشجویان توسط مهندسین سایت saeed nasiri majd 10,075 1393-2-25، 10:33 صبح
آخرین ارسال: E-sa
  دانلود سر فصل دروس رشته های معماری - دانشگاه پردیسان فریدونکنار atelieahjam 1,161 1393-2-2، 12:33 عصر
آخرین ارسال: atelieahjam
  دانلود جدول آرایش برنامه ترمی رشته های معماری - دانشگاه پردیسان فریدونکنار atelieahjam 904 1393-2-2، 12:08 عصر
آخرین ارسال: atelieahjam
کاربرانِ درحال بازدید از این موضوع: 1 مهمان
[-]
جستجو
جستجوی گوگل