ایران شهرساز را در تلگرام دنبال کنید

[-]
[-]

پشتیبانی 09120592515 ایمیل: iranshahrsaz@yahoo.com

[-]
[-]
امتیاز موضوع:
  • 8 رأی - میانگین امتیازات: 2.75
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
1
مطلبی در مورد تزئینات آجری
[تصویر:  news_photo_198515_0ec56799.jpg]
آجر قديمي ترين مصالح ساختماني مورد استفاده بشر پس از سنگ است .
" تاريخ پيدايش نخستين كوره هاي پخت خشت براي تهيه آجر و نيز كو ره هاي پخت ظروف گلي براي فراهم آوردن آوند هاي سفالي با يكديگر پيوسته است . خشت هاي پخته از هزاره چهارم پيش از ميلاد به دست بابلي ها ساخته مي شده است . آجر خود واژه اي است بابلي و خشت هايي كه بر آن فرمانها ، منشورها و ( داده ها ) قوانين را مي نوشتند آجر خوانده مي شده است .

كوره ها پيدا شده در شوش قدمت استفاده از آجر به عنوان مصالح ساختماني در ايران را نشان مي دهد . ايرانيان باستان نيز از دير باز با آجر آشنايي داشته و از آن در قسمت هاي مختلف ساختمان اسكلت ، قوس ها و پوشش سقفها نماسازي و پوشش كف استفاده مي كردند .
بزرگ ترين و قديمي ترين اثر معماري آجري پيش از اسلام معبد چغازنبيل در خوزستان است كه به دوران عيلامي تعلق دارد .
" اين زيگورات پنج طبقه كه زواياي آن به سوي جهات اربعه است . نقش هاي مربع شكل دارد و ارتفاع آن حدود 25 متر است . چغازنبيل تماما از خشت خام ساخته شده كه با رو كار آجري به ضخامت دو متر پوشيده شده است و به فاصله هر ده آجر يك رج آجرها داراي كتيبه است "
بناهاي عظيم دوران هخامنشي و ساساني عمدتااز سنگ بوده ولي در آثار دوره اشكاني استفاده از آجر در كوه خواجه سيستان مشاهده مي شود . ستون هاي مسجد تاريخانه دامغان ( قبل از اسلام ) نيز نمونه اي از آثار آجري است .
به دليل كمبود چوب و نيز وجود موريانه در ايران مركزي كه امكان استفاده از چوب را به حداقل مي رساند و نيز تبادل حرارتي بالاي سنگ كه در اقليم گرم و سرد چندان قابل استفاده نبوده با توجه به تنوع آب و هوا در ايران آجر جاي خود را به طور وسيع در اين سرزمين باز كرد و در سراسر ايران گسترش يافت . پس از اسلام نيز به دليل تجربه طولاني در استفاده از آجر آثار معماري زيبايي به دست معماران ايراني و در دوران هاي مختلف تاريخ ساخته شد .
دكتر پرويز ورجاوند در مقاله جامع " آجر كاري در معماري ايران دوره اسلامي " ضمن توضیح خصوصيات اين مصالح ارزان و در دسترس ، تركيب خاك و جنس و نحوه پخت انواع كوره هاي آجر پزي شامل تنوره اي هوفمن و تونلي شكل و اندازه و نام آجرها شامل مربع قزاقي سلاتي ختايي نظامي تابه و تخت . گونه هاي مختلف آجر چيني شامل رگ چيني گل اندازي گره سازي رنگي خفته و رفته خوون چيني و مهري را معرفي كرده و سپس به آجركاري در دوران هاي ايلخاني و استفاده از آجرهاي تزئيني و قالبي و تراش را خاص دوران قاجار دانسته است .
در همان مقاله آجركاري را در دوران هاي مختلف تاريخي پس از اسلام به پنج دوره تقريبي تقسيم كرده و سپس به توضيح ويژگي هاي هر دوره پرداخته و اشاره كرده كه اين ويژگي ها ي هر دوره پرداختهو اشاره كرده كه اين ويژگي ها به معناي آن نيست كه همه بناهاي آجري در آنها مشترك اند .
او ضمن پرداختن به نكات مهم تعدادي از آثار معتبر دوران اشاره كرده كه در هر دوره شيوه كار دو.ره قبلي يكباره و در همه جا تغيير نيافته است .
با اشاره كوتاهي به اين دوران پنج گانه به معرفي آجركاري در شهرهاي مختلف ايران در دوران قاجار و پهلوي اول مي پردازيم
دوران اول . از قرن دوم تا اوايل قرن پنجم ( ساماني ، غزنوي ، آل زيار و آل بويه ) :
دكتر ورجاوند اين دوره را شكل گيري و تكوين نام نهاده است . ويژگي هاي اين دوره هماهنگي و وحدت كامل ميان تزئينات و كل بنا است .
نمونه هاي مهم اين دوره عبارت از : گنبد قابوس ، برجهاي لاجيم و رسکت در سواد كوه ميل رادكان غربي و پير علم دار دامغان در ايران شرقي ( افغانستان ) ، خراسان بزرگ ( بخارا ) ، شمال و مركز ايران .
در اين بناها آجر در كل بنا به صورت ساده مورد استفاده قرار گرفته و در ميانه يا بالاترين قسمت آن با كتيبه هاي آجري ، گاه با خط كوفي و گاه با خط پهلوي مواجه مي شويم كه با مهارت و زيبايي زينت يافته است . نحوه آجر چيني در گنبد قابوس ، برج لاجيم و ميل رادكان غربي و پير علمدار به صورت نيمانيم است و بدنه بنا ساده و تقريبا بدون تزئين بوده و از سادگي و وقار خاصي برخوردار است . نقشه اولي ستاره اي و نقشه بقيه دايره است .
دزفول و شوشتر زيباترين آجركاري شهر هاي ايران به دزفول و پس از آن به شوشتر تعلق دارد در اين دو شهر طرحها و نقش هاي آجري كاملا در تدام آجركاري كهن ايراني و آن را تكميل كرده است . صدها نقش و طرح در آجر كاري اين دو شهر مشاهده مي شود كه تنها با جلو و عقب نشاندن آجر با استفاده به صورت كله و راسته و غيره ايجاد شده و آجر خاص براي آنها توليد نشده است . مهندس غلامرضا نعيما در كتاب دزفول شهر آجر ، پس از اشاره به سابقه سه هزار ساله آجر در منطقه درباره آجرهاي مورد استفاده در اين شهر گفته است .
" اگر آجر مربع شكل كامل را نصف كنيم آجر نيمه به دست مي آيد كه خو د پايه و اساس خرد شدن را تشكيل مي دهد و آن را 4 صافه مي گويند و اگر نيمه را نصف نماييم جاري يا دو صافه به وجود مي آيد ( 14 آجر كامل ) يا مي توانيم 4 صافه ( نيمه ) را به كلوک و 3 صافه تبديل نماييم . چاري را اگر دو قسمت نماييم 2 كلوک به دست مي آيند در خوون چيني همواره نيمه بزرگترين جزء كلوک كوچك ترين جزء مي باشد ( 18 آجر كامل)
اين 4 نوع اندازه اجزاء اصلي خوون چيني مي باشند كه به ترتيب نيمه ( 4صافه ) 3 قدي ( 3 صافه ) چاري ( 2 قدي ) كلوخ يا ( بندك ) اجزاي فوق به همراه اجزاء خوون چيني را به وجود مي آورد كه عبارتند از قناس 1:4 كلوخ 2 صافه يك سرمشق 3 صافه يك سرشق 4 صافه يك سرشق 4 صافه دو سرشق . بدين ترتيب 7 جزء فرعي و 4 جزء اصلي جمع يا نرده جزء اساس خوون چيني مي باشند ."
به اين ترتيب ده ها نقش بي نظير و زيباي آجري كه به معماري غني و اصيل دزفول و شوشتر زينت بخشيده اند . فقط از يازده جزء تشكيل شده اند . در مقاله دكتر ورجاوند تعداد نقش هاي آجري شوشتر و دزفول 54 طرح اعلام شده است .
در ملاقاتي كه بازنده يتد استاد حاج حسين محبوبي معمار شوشتري در سال 1370 داشتم نقش هاي آجري شوشتري را چنين توضيح داد . بند رومي ، تفاح ، خارموهي ،
( ماهي ) ، دارگل ، هشت و چهار گوله ، پنج دانه و هفت دانه ، كليدي زلف عروس كه هر كدام از آنها چندين شكل دارند.
دوران دوم ، از آغاز قرن پنجم تا نيمه قرن هفتم (سلجوقيان و خوارزمشاهيان )
اين دوره گسترش و تكامل هنر آجر كاري در ايران محسوب مي شود . برجهاي خرقان قزوين ، مسجد جامع اصفهان ، رباط شرف ، مناره هاي خراسان ، اصفهان و گنبد سرخمراغه نمونه اي از بناهاي اين دوره اند .
تزئينالت آجري كه در دوره قبل فقط به يك حاشيه نوشتاري محدود بود . در اين دوره به اشكال بسيار متنوع و زيبايي گسترش مي يابد . اسماء مقدس مانند الله علي و محمد تكرار و تركيب مي شود در اين دوران آجركاري به اوج خود مي رسد و دوران گسترش و تعامل هنر آجر كاري به شمار مي آيد .
دورا ن سوم : از نيمه قرن هفتم تا قرن دهم ( ايلخانيان ، تيموريان و آل مظفر ) :
در دوران ايلخانيان تيموريان و آل مظفر حاكميت مطلق آجر از دست مي رود . شايد به اين دليل كه ديگر امكان افزودن طرح و نقش جديدي به گنجينه دوران سلجوقي وجود ندارد . بنابر اين تركيب كاشي و آجر و در برخي موارد ، سنگ و آجر جاي آن را مي گيرد . در اين دوران پس از ساخته شدن بنا يا سفت كاري ، سطح خارجي آن با آجر پوشيده مي شود . از آثار برجسته اين دوران مسجد و مقبره مولانا زين الدين ابوبكر در تايباد و گنبد خانه مسجد جامع يزد و ناصر الحق و شمس طبرسي در امل و درويش فخرالدين در بابي را مي توان نام برد . تركيب آجر و كاشي به طراحان و معماران اين امكان را دارد كه با استفاده از رنگ نقش هاي آجري را برجسته تر به نمايش بگذارد و به جاي برجسته و فرو نشاندن آجر ( خفته و رفته يا پتکين ) از رنگ استفاده كنند
دوران چهارم ، از آغاز قرن دهم تا قرن دوازدهم ( صفويه )
تراش دادن و آبساب كردن آجر از ويژگي هاي دوران صفويه است ولي در اين دوران به توجه بيش از حد به كاشي از اهميت آجر كاسته مي شود و نماي بيشتر ساختمان هاي عمومي را با كاشي تزئين مي كنند .
بي توجهي به اين مصالح زيبا قابل انعطاف و ارزان موجب مي شود كه در دوران بعدي يعني دوران قاجار هم استفاده از آجر ديگر رونق گذشته را نيابد.
دوران پنجم . از قرن دوازدهم تا پايان قرن سيزدهم ( زنديه و قاجاريه ) :
در دوران قاجار بند هاي عمودي حذف مي شوند و آجره از عرض به هم مي چسبند و آجر كاري به قاب دور سطوح وكتيبه هاي كاشي محدود مي شود در نماهاي آجري نيز استفاده از آجرهاي تزئيني قالبي و تراش كه آجر در اندازه و شكل هاي مختلف هندسي غير هندسي است . به اوج خود مي رسد آجر كاري بناهاي مسكوني بافت هاي تاريخي شهر هاي ما اغلب به دوره پنجم تعلق دارند .
جالب اينكه آجر كاري در اين دوران در سراسر ايران ويژگي هاي يكسان ندارد . بلكه در نقاط مختلف بسيار متنوع است و با اينكه به نظر مي رسد دوران آجر ديگر سپري شده در جنوب ايران با پديده هايي حيرت انگيز مواجه مي شويم .
البيته با ورود معماري متاثر از مغرب زمين به ايران در دوره قاجار ، با وجود تبحر آجركاران و فرهنگ غني آجر كاري ، با جزئيات آجري مواجه مي شويم كه همچون نمونه هاي گذشته در حد اعلاي پختگي ، زيبايي ، سادگي ، وقار ، و تنوع نيست . در ادامه به نمونه هايي از آجركاري ها اين دوره در تهران و در شهرهاي ديگر ايران مي پردازيم:
تهران :
آجركاري در تهران بيشتر در سر در وروديهاي خانه ها و نيز در كتيبه بالاي پنجره ها ديده مي شود كه شايد اولين قدم به سمت برونگرايي و توجه به ظاهر ساختمان و نماي آن است . آجر كاريها از نظر تنوع بسيار چشمگيرند و بيشترين تزئينات را با تركيب آجرهاي تزئيني و قالبي و گچ دارند .
در كتاب نقوش سردخانه هاي تهران قديم به تعداد قابل توجهي از اين نمونه ها اشاره شده در نمونه هاي بررسي شده در تهران گل و بوته ها و طرح هاي اسليمي كه با اسليميهاي كاشي و قالي قرابتي ندارند و طرح هاي سنتوري و قوس هاي تركيبي مفصل و نقش هاي رنگارنگ . فرشته ، ملائكه ، تاج ، فره وهر ، فلس ماهي و شير ديده مي شود كه نماهالي يوناني و رومي را تداعي مي كنند . فقط در تعداد اندكي از نمونه ها ردپاي آجركاري و موتيفهاي ايراني مشاهده مي شو د . در اين نمونه ها تظاهر و خودنمايي جايگزين سادگي و وقار پيشين شده است .
كاشان و يزد :
آجركاري واحد هاي مسكوني اين شهرها هم اغلب متعلق به دوران قاجار است ايراني نيستند . حتي طرح هاي آجر كاري مهري هم كه در اين دو شهر مورد استفاده قرار گرفته ارتباطي با الگوهاي قديمي ندارند .
كرمانشاه :
آجركاري معماري كرمانشاه بسيار جالب و در خور توجه است و تنوع چشمگيري دارد . گرچه نمي توان تعريف مشخصي براي آن ارائه داد . استفاده از انواع قوس ايراني و غير ايراني انواع طرحها در آجرهاي مهري و تركيب سنگ و آجر از ويژگي هاي معماري اين شهر است .
بيرجند :
استفاده از آجر با نام ها حاشيه لوله چهار و شش در نماي ساختمانها در بيرجند عموميت دارد كه با الشكال متفاوت در كنار هم قرار گرفته اند . به رغم استفاده از آجر مهري ، فقط نقش هاي ساده هندسي مربع ايستاده روي قطر ، لوزي و چليپا و گاهي از نقش سرو در نما استفاده شده و در نقش هاي ساده تر نيز از خفته و راسته جناغي قناس فرش استفاده شده كه هر چند مشابه نمونه هاي گذشته نيستند ولي كاملا رنگ و بوي ايراني دارند .
مازندران :
آجر كاري در مازندران شكل خاص خود را دارد . حتي نقش هايي با گچ هم روي نما كشيده شده اند . تركيب آجر ملهم از طرح هاي قديمي است و تصاوير هندسي و نقش سرو در آنها به وفور ديده مي شود . به رغم نقش شير و خورشيد در بعضي از نمونه ها كه روي آجر نقاشي شده آجر كاري در اين استان هم كاملا رنگ و بوي ايراني دارد .
اراك:
در شهر 200 ساله اراك مصالح استفاده شده در نما آجر ، سنگ و گچ و تزئينات آجري به دو صورت است . گاهي با آجر معمولي نقش هايي ساخته اند كه در آن از قوس هاي تزئيني و متنوع . همچنين از نقش هاي معمولي از جمله خفته ، راسته و قناس فرش استفاده شده ولي بيشتر از آجر هاي قالبي ، نقشدار و گل برجسته و در تركيب با گچ ساخته شده اند . نقش هاي هندسيس و غير هندسي ، اسليمي ، گل ، پرنده ، دو فرشته اي كه تاجي را در دست دارند . دو شير كه تاجي را در دست دارند و غيره كاملا مشابه تزئينات تهران است و در هيچ بنايي از طرح هاي ساده دوره هاي قبل استفاده نشده است .
تبريز :
آجركاري در تبريز مشابه تهران نيست و شخصيت مستقل خود را دارد . ولي به رغم زيبايي و تنوع چشمگير در نقش هاي آجري ، در اين بنا ها طرح ايراني كار نشده است و گاهي يك نماي كاملا اروپايي را تداعي مي كند . شبه ستون هاي تزئيني در قاب پنجره ها و استفاده از نقش هاي هندسي در پيشاني ساختمانها از خصوصيات ويژه آجركاري در تبريز است .
[تصویر:  hashnai-ba-banaha-150.jpg]
[تصویر:  hashnai-ba-banaha-148.jpg]
خلاصه آنكه :
آجر قديمي ترين مصالح معماري ايران از سه هزار سال پيش تاكنون است كه در سازه پوشش سقفها و طاق نماهاي زيبا و نماسازي و تزئينات به كار گرفته شده است . در دوره اي ، كاشي نيز براي ايجاد تنوع در تركيب با آجر مورد استفاده قرار گرفته و حتي پس از آن تا مدتي در تزئينالت نما جايگزين آجر شده است . اما سرانجام آجر و كاشي هر دو تقريبا كنار گذاشته شده اند . و در اواخر دوره قاجار در تهران آجر مهري ( همچون كاشي خشتي در اواسط دوره صفويه ) رواج يافته و سپس براي ايجاد نقش ها و طرح هاي خارجي تازه وارد شده به ايران تزئينات گچي مرسوم شده و چهره اي بيگانه به خود گرفته است .
********************************************************************************​***
منبع: مجله هنر معماری - شماره دوم- دوره جدید
آخرین ارسال های من :

خدایا:
مرا ببخش ،  
به خاطر تمام درهایی که کوبیدم  
و خانه تو نبود....!!!!
63
موضوعات مرتبط با این موضوع...
موضوع نویسنده بازدید آخرین ارسال
  سفر به بزرگ‌ترین بازار آجری سرپوشیده و به هم پیوسته مسقف جهان + تصاویر Sahab 1,252 1393-1-13، 09:39 صبح
آخرین ارسال: hamid_shahrsaz
  سلام . در مورد حمل و نقل پایدار کمک لازم دارم. imanataei 1,257 1391-9-18، 10:24 عصر
آخرین ارسال: yaser seraj
  مطالبی در مورد نظریه آشوب (Chaos Theory) 0RKIDEH 3,231 1391-2-17، 09:27 عصر
آخرین ارسال: abcdefghijklm
  توسعه شهر نشيني و پيامد هاي آن ( با تكيه بر مورد ايران) reza1366 1,988 1389-12-24، 07:18 صبح
آخرین ارسال: reza1366
کاربرانِ درحال بازدید از این موضوع: 1 مهمان
آمار انجمن
آخرين ارسال ها
موضوع تاريخ, زمان  نويسنده آخرين ارسال کننده انجمن
  مصاحبه اختصاصی سایت ایران شهرساز با رتبه 10 کشور در گرایش طراحی شهری 96 58 دقیقه‌ی پیش alireza shivashf تالار گفتمان طراحی شهری
  100 نکته درک عمومی معماری 3-25 MHAKBARI wallflore تحقیقات و جزوات
  مصاحبه اختصاصی سایت ایران شهرساز با رتبه 2 کشور در گرایش طراحی شهری 96 3-20 alireza udesigner تالار گفتمان طراحی شهری
  درخواست رایگان  نقشه منطقه بندی شهر شیراز 3-20 haydariyan haydariyan درخواست نقشه
  مصاحبه اختصاصی سایت ایران شهرساز با رتبه 2 کشور در گرایش برنامه ریزی شهری 9... 3-20 alireza gholamirayan تالار گفتمان برنامه ریزی شهری
  مصاحبه اختصاصی سایت ایران شهرساز با رتبه 15 کشور در گرایش طراحی شهری 96 3-19 alireza payam_km تالار گفتمان طراحی شهری
  مصاحبه اختصاصی سایت ایران شهرساز با رتبه 3 کشور در گرایش طراحی شهری 96 3-18 alireza rikhtehgaran تالار گفتمان طراحی شهری
  نتایج کنکور ارشد 96 آمد.... کارنامه های رتبه های 1 تا 4 رقمی 3-17 alireza nassi تالار گفتمان برنامه ریزی شهری
  مصاحبه اختصاصی سایت ایران شهرساز با رتبه 17 کشور در گرایش طراحی شهری 96 3-17 alireza فرانک پورامین تالار گفتمان طراحی شهری
  دانلود دفترچه راهنمای انتخاب رشته کنکور ارشد ۹6 3-17 alireza alireza تالار گفتمان برنامه ریزی شهری
  مصاحبه اختصاصی سایت ایران شهرساز با رتبه 26 کشور در گرایش برنامه ریزی شهری ... 3-16 alireza alireza تالار گفتمان برنامه ریزی شهری
  مصاحبه اختصاصی سایت ایران شهرساز با رتبه 20 کشور در گرایش طراحی شهری 96 3-16 alireza alireza تالار گفتمان برنامه ریزی شهری
  مصاحبه اختصاصی سایت ایران شهرساز با رتبه 7 کشور در گرایش طراحی شهری 96 3-16 alireza alireza تالار گفتمان طراحی شهری
  الزام اصلاح مغایرت معدل برای داوطلبان مجاز در کنکور کارشناسی ارشد 96 3-14 Sahab Sahab اخبار دانشگاه
  مهم:دانلود فیلم اموزش جامع تری دی مکس3dmax به زبان فارسی 3-14 rezahuman9 alireza عکس ، فیلم و mp3
با ارسال فایل و شرکت در موضوعات ایجاد شده و پاسخ به آنها ما را همراهی کنید.

[-]
جستجو
جستجوی گوگل